KAPITULLI 6

Nė kėtė faqe do tė gjeni:

WORLD WIDE WEB (WWW)

ĒFARĖ ĖSHTĖ WORLD WIDE WEB

NAVIGATING

NETSCAPE LAYOUT

KĖRKIMI NĖ WWW

WORLD WIDE WEB

World Wide Web gjithashtu i njohur si WWW ,ėshtė mjeti mė i shpejtė nė zhvillim nė internet. Nė Korrik tė 1993 kishte rreth 100 WWW saite ,nė Maj tė 1994 kishte rreth 3800 WWW saite. Ekspertėt llogaritėn njė pėrqindjej rritjej prej 100% nė vit.Webi ėshtė njė pėrpjekje pėr tė organizuar tė gjithė informacionin nė internet si njė bashkėsi dokumentash (HTML) hipertekst, duke ju lejuar ju qė tė lėvizni shpejt duke kilikuar nė fjalėt e theksuara ose nė linqet.

PAK HISTORI PĖR WEB-IN.

*Nė 1989 WWW u zhvillua fillimisht tek CERN, Laboratori Europian i Fizikės Praktike nė Gjenėvė tė Zvicrės.
*Nė 1992 dhe nė fillimet e1993, antarėt e National Center for Supercomputing Applications (NCSA), po kėrkonin njė mėnyrė pėr ta bėrė informacionin nė Internet tė aksesueshėm nė shumė pėrdoruesė.
*Nė Prill tė 1993, NCSA nxorri MOSAIC. Nė fillim si software pėr platformėn e sistemeve tė X- Windows-ave.
*Nė Nėntor tė 1993 software-t pėr Mac dhe MS-Windows u krijuan. Pra WWW ėshtė relativisht i ri, programet e ndryshėm tė quajtur browser, qė ju lejojnė tė shihni WWW, janė: MOSAIC, NETSCAPE, INTERNET EXPLORER qė janė gjithėmon nė pėrmirėsim.

TERMINOLOGJIA E PĖRDORUR.

HYPER TEXT MARKUP LANGUAGE (HTML): Web dokumentat janė shkruar nė HTML dhe pėrmbajnė kode formatimi qė i tregojnė browser-it si ti paraqitė pėrbėrėsit e ndryshėm tė dokumentit si: tekstin, tingujt, grafikėn, vidion ose linqet nė WWW saite tė tjerė.
UNIFORM RESOURCE LOCATOR(URL): Njė adresė e njė burimi nė WWW.
WORLD WIDE WEB BROWSERS: Njė WWW browser ėshtė njė program qė interpreton dhe shfaq dokumentat HTML. Ju duhet tė kini njė browser nė mėnyrė qė tė aksesoni dokumentat nė Web. Netscape Nevigator ėshtė browseri grafik mė i populluar. Me qėllim qė tė pėrdorni ēdo program grafik ju duhet tė kini njė llogari SLIP ose PPP. Nga Netscape ju mund tė bėni download pėr nevojat tuaja dhe jo pėr pėrfitime.
HYPER TEXT TRANSFER PROTOCOL (HTTP): Do tė thotė qė Web shėrbime do tė pėrdoren.
LINKS: Lidhje nė faqe tė tjera nė internet qė mund tė shfaqen thjeshtė duke kilikuar kur treguesi i miut vendoset nė njė link dhe kėthehet nė njė gisht tregues.
HOME PAGE: Njė faqe me informacion dhe linqe nė faqe tė tjera.Ēdo home page ka njė URL unike.

ĒFARĖ ĖSHTĖ WWW?

Ka dy browser-kėrkuesa tė vlefshėm nė Internet: Gopher dhe World Wide Web. Ata janė ndėrtuar pėr tė kėrkuar nė Internet. Lehtėsia e pėrdorimit tė tyre i bėn ata dy nga programet mė popullor tė Internet-it. Menutė dhe zgjedhjet brenda tyre ju lejojnė tė kėrkoni nė Internet, tė lexoni gjėra interesante, dhe tė dilni lehtėsisht kur tė dėshironi.
Menutė nuk janė e vetmja mėnyrė pėr tė kėrkuar nė Internet. World Wide Web (WWW) ju ofron njė mėnyrė tjetėr pėr ta bėrė kėtė. WWW -i nuk kėrkon qė tė mėsoni shumė komanda. Ju thjesht lexoni tekstin e paraqitur nė ekran, zgjidhni ēėshtjen qė doni tė shihni dhe kėrceni nė tė. Ju mund tė ndiqni mėnyra tė ndryshme tė paraqitjes sė informacionit ashtu siē bėni zakonisht duke kaluar nga njė fjalė nė tjetrėn brenda njė fjalori. Mėnyra e lehtė e pėrdorimit e bėn WWW njė dritare tė preferuar pėr tė paraqitur reklama pėr blerje dhe shitje me anė tė Internet-it.
1 WWW-i ėshtė njė paraqitje e integruar e Internet-it qė pėrdor klientėt dhe serverat. Ju kujtojmė qė klientėt janė programet tė cilat ju ndihmojnė tė kėrkoni informacion, dhe serverat janė programe qė shpėrndajnė informacionin tek klientėt. Tė shpėrndarė gjithandej nė Internet janė serverat e WWW-it. Duke pėrdorur tė qėnurit tuaj njė klient i WWW ju mund tė keni lehtėsisht veprim nė kėta servera si dhe tek informacioni qė ata pėrmbajnė.
2 Mė mirė se menutė World Wide Web (WWW) pėrdor tekstin. Ēdo faqe e tekstit tė zakonshėm paraqitet nė ekranin tuaj. Nė ekran bien nė sy shprehje tė dallueshme teksti, tė cilėt janė pointers (treguesat) qė ju udhėheqin direkt pėr tek burimet. Ashtu si dhe nė programin tjetėr kėrkues Gopher kėto burime mund tė jenė nė tė njėtjtin server tė WWW ose mund tė jenė nė njė server tjetėr WWW, diku tjetėr nė botė. Kombinimi i tekstit tė thjeshtė me lirshmėrinė e kalimit nga njė ēėshtje nė tjetėr, e bėjnė WWW njė program tė vlefshėm kėrkimi nė Internet.
3 World Wide Web (WWW) ėshtė zhvilluar nga CERN, njė qendėr europiane pėr kėrkime nė energjinė e lartė fizike, e cila ėshtė lokalizuar nė Zvicėr. Nė kėtė pjesė ne do tė pėrdorim Telnet pėr tė aksesuar klientėt publik tė WWW. Njė avantazh i kėtij klienti, ėshtė se nuk kėrkohet njė terminal vt100, por mund tė pėrdoret me stimuluesin terminal line-oriented. Shtypni komandėn: telnet info.cern.ch æ pėr t’u lidhur me kėtė klient publik WWW.
4 Kur ju lidheni me serverin WWW, ju do tė shihni home page (faqen bazė). Ju gjithmonė do tė nisni kėtu kur pėrdorni kėtė klient publik WWW tė CERN-it. Mė mirė se menutė, faqet e WWW sigurojnė tekst tė rregullt. Vini re se teksti pėrfshin edhe numra nė kllapa katrore si [1] ose [9]. Ato janė treguesa (pointers) pėr dokumente tė tjera, nė tė cilat ju mund tė kaloni duke shtypur numrat nė kllapa. Treguesat janė si ēėshtjet e menuve te Gopher-i dhe adresat e fshehura tė tyre.
5 Le tė kalojmė tek Vendet nga mund tė nisni eksplorimin. Shtypni 3æ. Ju tani keni njė pampje tė pėrgjithshme tė World Wide Web dhe mund tė zgjidhni tre prespektiva tė ndryshme. Shtyp 1 pėr tė vazhduar kėrkimin sipas subjektit.
6 Jeni duke parė katalogun e subjektit tė World Wide Web-it. Shtypni æ pėr tė lėvizur nė faqen pasardhėse, dhe shtypni uæ pėr tė lėvizur nė faqen paraardhėse. Pėr t’u kthyer prapa tek faqja qė kaluat shtypni bæ . Nėse ndjeni se keni humbur orientimin, ju mund tė shtypni Homeæ pėr t’u kthyer tek home page-i.
7 Kur mbaroni kėrkimin tuaj shtypni quitæ pėr tė dalė nga klienti publik WWW dhe mbyllni lidhjen e Telnet-it me CERN.

Shėnim:

• Mbani mend se kur pėrdorni Telnet-in pėr tė patur akses me klientin publik WWW tė CERN, ju jeni duke u lidhur me njė kompjuter tė largėt nė Zvicėr. Ndonjėherė kjo lidhje nuk funksion aq shpejt sa lidhjet brenda Shteteve tė Bashkuara tė Amerikės.
• Ėshtė e vėshtirė tė pėrcaktosh se keni apo jo njė klient WWW tė instaluar nė host-in tuaj tė Internet-it. Pėr kėtė kontrolloni sė bashku me administratorin e sistemit tuaj. Nėse nuk keni njė tė tillė atėherė home page-i i klientit publik tė WWW tė CERN-it do t’i tregojė administratorit tė sistemit se ku tė gjejė njė klient WWW pėr ta isntaluar nė host-in tuaj tė Internet-it.

NAVIGATING

Me qėllim qė tė aksesoni  WWW dokumenta ose burime  tė tjera, ju duhet   tė startoni browser-in  tuaj. Browseri i shpjeguar kėtu ėshtė Netscape, por ka dhe tė tjerė qė ju mund ti zgjidhni. Fillimi i ēdo browseri ėshtė vendosur nga njė bashkėsi opsionesh. Zakonisht, browseri do tė hapet nė home page-in e tij. Pasi tė bėheni tė familjarizuar me kėto opsione, ju mund tė hyni nė ēdo URL qė tė zgjidhni. Nė figurėn e mėposhtėme tregohet home page-i Hopper Business Solution.

FIGURA1: Home page i Hopper Business Solution

Pasi tė keni hapur njė faqe, ju mund tė lėvizni nga linku nė  link duke zgjedhur fjalėt qė janė zakonisht tė dalluara. Me Netscape kėto fjalė qė mund tė pėrdoren si link janė zakonisht me ngjyrė tė ndryshme dhe tė nėnvijėzuar. Grafika mund tė pėrdoret gjithashtu si link. Mėnyra mė e mirė pėr tė dalluar nėse diēka ėshtė link, ėshtė  duke ēuar treguesin e mouse-it tek ai vend dhe tė shihet nėse kėthehet nė gisht tregues. Pėr tė aksesuar njė link ndiqni kėto hapa:
1Lėvizni treguesin tek fjala e dalluar ose grafiku dhe kilikoni njėherė.
2Netscape do tė gjejė URL-ėn qė i shoqėrohet  fjalės tė zgjedhur ose grafikut dhe do  t'ju ēojė automatikisht nė njė dokument tė  ri.

UDHĖZIME PĖR TĖ NAVIGUAR.

· Grafikėt qė janė linqe zakonisht kanė kufi tė trashė rreth tyre.
· Tekstet kanė ngjyra tė ndryshme se tekstet qė nuk janė link dhe janė tė nėnvijėzuar.
· Pėdorni mouse-in pėr tė zgjedhur njė link, dhe pastaj kilikoni nė tė.
· Ju mund tė kilikoni vetėm njė herė nė ēdo link. Mbani mend tė jeni tė duruar dhe tė shihni ēfarė veprimesh bėn Netscape pėr tė gjetur linkun.
· Grafika, tingujt dhe animacioni e bėjnė WWW shumė interesante pėr ta vizituar, por nė qoftė se po pėrdorni  modem, jini tė pėrgatitur pėr tė pritur ndopak, veēanarisht me ēdo gjė veē modemeve me shpejtėsi 28 800 bit/s.
· Nė qoftė se keni vizituar njė sait ngjyra e linkut ndryshon.

DUKE SHKUAR NĖ URL SPECIFIKE.

Nė qoftė se dini URL-ėn e WWW burim qė doni tė aksesoni, ju mund tė shkoni direkt atje duke shkruar adresėn. Shkuarja direkt nė njė URL ka tė njėjtin efekt si njė link, por ėshtė mė e shpejtė se pėrpjekja pėr tė kėrkuar pathin. Njė URL pėrfshin informacionet e mėposhtėme:
· Metoda e aksesimit (PROTOKOLL).
· Vendndodhja e burimit (SISTEMI OSE EMRI I SERVERIT).
· Pathi i skedarit.
Ēfarė kuptim kanė? Mėposhtė kemi disa pėrcaktime pėr tė sqaruar terminologjinė:

ACCESS METHOD PROTOCOL.

Kjo ėshtė pjesa e parė e adresės dhe specifikon cilin tip tė shėrbimit tė internetit ju do aksesoni. Shėrbimet e mėposhtėme janė tė mundshme:

                                   http       shėrbime WWW

                                   file         skedarėt nė komjuterin tuaj lokal

                                   ftp          shėrbime ftp

                                   gopher   shėrbime gopher

                                   news      shėrbime newsgrupe

Njė URL shkruhet si mėposhtė:

                    Access Method://Host Name/File pathname

Kėshtu, pėr  njė WWW sait  URL-ja do tė fillojė gjithmonė me http:// njė  gopher sait do tė fillojė gjithmon me gopher:// etj Kujtoni gjithmon kėtė strukturė kur tė keni probleme me URL-ėt, dhe kontrolloni tė shihni nė qoftė se keni shtypur diēka gabim.
Netscape ju lejon gjithashtu  tė pėrdorni butonin OPEN nga toolbari pėr tė shkuar direkt nė njė URL. Ju mund tė shtypni butonin OPEN, tė futni URL nė kutia e dialogut dhe tė shtypni OPEN butonin e kutisė sė dialogut.

NETSCAPE LAYOUT

Ky seksion do tė pėrshkruajė dritaren e Netscape me hollėsi duke filluar nga   menuja pastaj ikonat dhe nė fund butonat e komandave. Kujtoni se versione tė reja tė Netscape-it kanė dalė kėtu mund tė ketė disa ndryshime. Ky ėshtė mbėshtetur tek Netscape version 2.0.

Toolbar Buttons.

 Command Buttons.

DOWNLOADING FILE.

Netscape ju lejon tė bėni download tė mėposhtėmeve:

 · skedarėve binarė nga FTP saite.
 · dokumentėt qė janė parė.

Skedarėt binarė.

Pėr tė bėrė download skedarėve binarė nga FTP saite duke pėrdorur Netscape ndiqni kėto:
 1. Pėrdorni OPEN command button dhe shkoni nė FTP saitin qė ka skedarėt qė ju doni tė downloadoni. FTP saitit i fillon URL-ja me ftp://
 2. FTP saiti ėshtė aksesuar dhe njė listim i direktorive do shfaqet. Kliko nė direktorinė qė doni tė hyni dhe kilikoni nė skedarin qė doni tė downloadoni.
 3. Configure Viewer njė kuti dialogu shfaqet. Shtypni SAVE to DISK buton.
 4. SAVE AS kutia e dialogut shfaqet. Futni emrin e skedarit dhe direktorisė nė sistenim tuaj lokal nė kutinė tekst dhe shtypni OK buton.

Skedarėt tekst.

Pėr tė downloaduar skedarėt tekst qė shfaqen nė dritaren e Netscape, ndiqni kėto hapa:

1. Zgjidhni FILE nga menu dhe SAVE AS .
2. SAVE AS kuti shfaqet. Futni emrin e direktorisė dhe skedarit nė sistemin tuaj lokal dhe shtypni OK nė command buton

Shtimi dhe heqja e Bookmark-ve.

Bookmarket pėrdoren qė t'ju ndihmojnė ju tė gjeni saitin pa qėnė nevoja ta mbani mend URL-ėn e tij. Netscape bookmarks janė si bookmarket nė njė libėr, qė ju lejojnė tė gjeni njė pjesė tė librit ku doni tė kėtheheni. Bookmarku qėndron me ju derisa fshihet. Pėr tė krijuar njė bookmark ndiqni kėto hapa:

1. Zgjidhni nga menuja Bookmark.

2. Zgjidhni Add Bookmark.

3. Ju gjithashtu mund t'i fshihni bookmarket. Zgjidhni Bookmark nga menu pastaj GO TO BOOKMARK. Nga BOOKMARK LIST, zgjidhni bookmarku qė doni tė fshihni dhe shtypni DELET nė tastjerė.

KĖRKIMI NĖ WWW

Klienti line-oriented WWW i CERN-it ėshtė shumė i kėndshėm. Nėse ju do tė mundni tė stimuloni njė terminal vt 100 siē e pėrshkruam edhe mė sipėr, ju mund tė avanconi nė njė klient akoma mė tė mirė WWW tė vendosur nė universitetin e Kansas nė USA. Ky klient WWW siguron njė home page me njė listė tė disa burimeve interesante Internet-i nė USA. Ėshtė e lehtė pėr tė mbizotėruar mbi gjithė kėto mundėsi dhe informacione, dhe kėshtu brenda njė kohe tė shkurtėr mund tė ndiheni i sigurt gjatė kėrkimit nė World Wide Web dhe Gopherspace.
1 Emri i klientit duhet tė pėrdoret nė Lynx. Pėr tė aksesuar nė tė duhet tė shtypni:

telnet ukanaix.cc.ukans.eduæ si dhe tek prompt-i login shtypni WWWæ .

2 Pas shtypjes sė komandave tė mėsipėrme shpaloset home page i Lynx. Ka ndryshime tė shumta e tė dukshme ndėrmjet klientit Lynx dhe WWW, qė ne pėrdorim tek CERN. Mė mirė se numrat nė kllapa, ju shihni pjesė teksti me shkronja tė ndryshme nga teksti tjetėr. Kėto pjesė teksti janė pointers (tregues) pėr burimet e tjera tė kėtij serveri ose tė serverave tė tjerė nė Internet. Ka gjithashtu njė pjesė tė theksuar tė njėrės prej kėtyre pjesėve tė tekstit. Me anė tė shigjetave poshtė dhe lart, tė tastierės mund tė lėvizni nė kėtė pjesė tė theksuar nga njė ēėshtje nė njė ēėshtje tjetėr nė njė faqe. Me anė tė shigjetės djathtas, shihni pėrmbajtjen e burimit tė theksuar dhe me shigjetėn majtas kaloni mbrapsht. Ju mund tė shihni njė ēėshtje duke e theksuar atė, dhe mė pas shtypni æ . Shtypni taston spacebar pėr tė kaluar nė ekranin tjetėr tė tekstit.
3 Nė krye tė faqes ėshtė pėrfshirė njė menu e komandave, qė ju mund t’i zgjidhni. Shtypja e gėrmės m do t’ju kthejė gjithmonė tek home page.