KUPITULLI 2

Nė kėtė kapitull do tė gjeni:

KUPTIMI I INTERNETIT

SI PUNON INTERNETI

SI TĖ DĖSHIFROJMĖ NJĖ ADRESĖ INTERNETI

ĒFARĖ ĖSHTĖ NJĖ TERMINAL?

ĒFARĖ SIMULON TERMINALI TEK KOMPJUTERI IM?

SI TĖ LIDHENI JU ME INTERNETIN

KUPTIMI I INTERNETIT

Si ia arrijnė tė gjtha rrjetat kompjuterike pėr tė komunikuar me njėra-tjetrėn? Ato pėrdorin njė gjuhė tė standartizuar kompjuterike e quajtur protokoll, e cila lejon rrjeta tė ndryshme dhe kompjutera tė komunikojnė me njėri-tjetrin. Ky protokoll njihet formalisht si TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol), ėshtė njė mėnyrė standarte pėr tė grupuar dhe adresuar tė dhėnat e kompjuterit (sinjale elektrike), nė atė mėnyrė qė ato mund tė transportohen nė ēdo vend tė botės dhe tė mbėrrijnė pa u dėmtuar apo humbur.
Kompjuterat nė Internet kanė programe tė veēanta tė cilat i lejojnė ata tė falsin nė TCP/IP. Kur ju merrni njė llogari nė Internet, ju thjeshtė merrni me qira hapėsirė nė njė kompjuter i cili flet TCP/IP. Ky kompjuter lejon shumė njerėz ta pėrdorin atė nė tė njėjtėn kohė. Pėrderisa ēdokush s'mund tė ulet nė kėtė kompjuter nė tė njėjtėn kohė, ai ju lejon tė lidheni duke pėrdorur kompjuterin personal, njė linjė telefoni, dhe njė pajisje e quajtur modem, e cila bėn kthimin e sinjaleve tė kompjuterit nė sinjale telefoni dhe anasjelltas. Me t'u lidhur kompjuteri juaj personal, kompjuteri i Internet-it, i quajtur host pret qė ju tė shtypni tastat nė tastierėn tuaj dhe ju dėrgon pėrgjigjet tė cilat shfaqen ne ekranin e kompjuterit tuaj.
Kėto seri tė lidhjeve ju lejojnė tė keni shumė avantazhe tė mjaft burimeve tė vleshme nė Internet. Nė kėtė kapitull ju do tė mėsoni rreth pjesėve tė ndryshme tė kėsaj lidhjeje. Pajisja me kėto njohuri do t’ju bėjė tė gatshėm tė lidheni me Internet-in.

SI PUNON INTERNETI?

Siē keni mėsuar, Internet-i ėshtė njė koleksion global i rrjetave kompjuterike tė veēanta nacionale, rajonale dhe lokale tė afta pėr tė komunikuar me njėra-tjetrėn. Tek pėrdoruesi i Internet-it kėto rrjeta tė veēanta duken si njė tėrėsi e pandarė. Ja se si sigurohet iluzioni i kėsaj tėrėsie:

1.Pėr tė transferuar tė dhėna ndėrmjet dy kompjuterave tė veēantė nė njė rrjet tė pėrbėrė nga shumė kompjutera, dy gjėra kėrkohen : adresa e destinacionit dhe disa mėnyra tė lėvizjes sė sigurtė dhe tė menjėhershme tė sinjaleve elektrike qė pėrbėjnė tė dhėnat. Ėshtė shumė e lehtė pėr t’i humbur ose dėmtuar tė dhėnat elektrike gjatė rrugės sė tyre.
2. Internet-i pėrdor njė gjuhė tė veēantė kompjuterike ( protokoll) pėr tė garantuar sigurinė e mbėrritjes sė tė dhėnave nė destinacionin e paracaktuar. Kjo gjuhė ka dy pjesė: TCP (Transmission Control Protocol), IP (Internet Protocol).Ju do t’i shihni shpesh tė pėrdoren sė bashku si TCP/IP.
3. Kur njė pėrdorues Internet-i dėrgon njė bllok teksti nė njė kompjuter tjetėr, TCP/IP fillon tė punojė. TCP e ndan kėtė tekst nė paketa tė vogla tė dhėnash, duke shtuar informacione tė veēanta (ju mund ta mendoni kėtė informacion si njė listė paketimi) kėshtu qė kompjuteri marrės mund tė sigurohet se paketa nuk ėshtė dėmtuar gjatė transmetimit. IP vendos njė shėnim me informacionin e adresimit nė kėtė paketė.
4. Paketat e njėpasnjėshme TCP/IP duke udhėtuar pėr tek i njėjti destinacionin mund tė bėjnė rrugė tė ndryshme. Makina tė veēanta tė quajtura routers, ndodhen nė pikat e ndėrprerjeve tė rrjetave dhe vendosin se cila rrugė ėshtė mė efiēente pėr hapin tjetėr tė udhėtimit tė paketės. Kjo ndihmon nė rregullimin e trafikut nė Internet duke shpėrndarė ngarkesėn, dhe duke shmangur problemet nė ndonjė pjesė tė sistemit.
5. Kur paketat TCP/IP arrijnė nė destinacionin e tyre, kompjuteri heq shėnimin e adresės IP, pėrdor listėn e paketimit mbi paketėn TCP pėr tė parė nėse ka ndodhur ndonjė dėmtim gjatė transmetimit, dhe rimbledh paketat nė njė bllok origjinal teksti. Kur kompjuteri marrės gjen ndonjė paketė tė dėmtuar, ai pyet kompjuterin dėrgues pėr tė transmetuar njė kopje tė re tė paketės sė dėmtuar.
6. Makina tė veēanta tė quajtura gateways (hyrje) lejojnė tipe tė ndryshme rrjetash nė kufirin elektronik, tė komunikojnė nė Internet duke pėrdorur TCP/IP. Gateways pėrkthejnė gjuhėn vendase tė rrjetit tė kompjuterit nė TCP/IP dhe anasjelltas.
7. Pėr njė pėrdorues, Internet-i duket si njė rrjet gjigand, i pavijėzuar, njė rrjet global qė i pėrgjigjet menjėherė kėrkesave tė bėra. Kompjuterat, router-at, gateway-tėt dhe protokollet sigurojnė qendrueshmėrinė e kėtij pėrfytyrim.

shėnim:

• Gateways janė ato tė cilat i lejojnė miqtė tuaj nė shėrbimet tregėtare si CompuServe, ose MCI Mail t’ju dėrgojnė juve mail nė Internet.
• Po tė flasim me gjuhėn e metaforės, routers mund t’i mendoni si polic trafiku, ndėrsa gateways si pėrkthyesa tė Internet-it.

SI TĖ VEPROJMĖ PĖR TĖ DĖSHIFRUAR NJĖ ADRESĖ INTERNET-I

Adresat janė njė pjesė qėndrore tė gjithēkaje faktike, tė vėrtetė qė ju do tė bėni nė Internet. Pėr ēdo bashkveprim qė doni tė keni me njė person, ose makinė do t’ju kėrkohet njė adresė. IP (Internet Protocol) nė TCP/IP ėshtė njė mekanizėm i sigurimit tė adresave pėr kompjuterat nė Internet. Mbėshtjellėsja e IP-sė nė njė paketė ėshtė njė etiketė adrese (adress label), e cila tregon vendin se ku do tė dėrgohet njė paketė individuale. Adresat e Internet-it marrin dy forma: - atė formė qė kupton makina ( tė shprehur nė numra) dhe atė formė nė tė cilėn njerėzit mund tė punojnė me lehtėsi (tė shprehur me fjalė).

193.    220.     68.      43

aqojle@  aedp.   soros.    al 

1. Emri i pėrdoruesit ( username) pėrgjithėsisht i referohet personit qė mban llogarinė nė Internet. Ky ėshtė emri qė pėrdorni pėr t'u identifikuar kur ju hyni (logging in) nė kompjuterin, nė tė cilin ju keni llogarinė e Internet-it. ( Logging in ėshtė thjesht proēesi i fitimit tė aksesit nė llogarinė tuaj personale nė njė kompjuter tė ndarė nga pėrdorues tė shumtė). Kur llogaria juaj e Internet-it ėshtė krijuar, ju mund tė zgjidhni emrin tuaj tė pėrdorimit. Emri im i pėrdorimit ėshtė aqojle.
2. Host-et janė zakonisht makina individuale nė njė lokalitet tė veēantė. Mendojeni kompjuterin host si njė pallat banimi. Llogaria juaj e Internet-it ėshtė si njė apartament brenda kėtij pallati. Ndonjėherė e njėjta makinė do tė njihet nga disa emra host. Cili ėshtė emri i makinės host, nė tė cilėn ju keni llogarinė tuaj nė Internet? Nėse nuk jeni tė sigurt, kontrolloni adresėn e postės suaj nė Internet. E imja ėshtė aedp.
3. Host-et dhe rrjetat lokale grupohen sėbashku nė domains, tė cilat grupohen vetė nė njė apo mė shumė domene mė tė mėdha. Ju mund ta mendoni njė domain si njė apartament kompleks, njė qytet ose edhe ndonjė shtet. Disa domene i pėrkasin organizatave qė ju mund t'i kujtoni, si psh: Stanford ose NASA ose CompuServe. Ngandonjėherė njė adresė do tė pėrfshijė mė shumė se njė domen. Njė shembull i kėsaj ėshtė elvis@spacelink.msfc.nasa.gov. Spacelink-u ėshtė host-i; msfc dhe nasa janė qė tė dyja domene. Nė kėtė adresė, msfc ėshtė si njė kompleks ndėrtesash dhe nasa qytet qė pėrmban kėtė kompleks.
4. Pjesa e fundit e adresės sė Internet-it paraqet domein-in mė tė gjerė. Nė Shtetet e Bashkuara tė Amerikės ka 6 tė tillė: com(comercial-tregėtar), edu(educational-arsim), gov(government-qeveri), mil(military-ushtri), net(network-rrjet), dhe org(organization-organizatė). Nėse njė adresė nuk mbaron me njėrėn prej kėtyre 6 domeneve, ajo i pėrket njė tjetėr shteti jo amerikan. Shembuj tė emrave tė domeneve tė shteteve tė tjerė ėshtė ca pėr Kanada, no pėr Norvegji , au pėr Australinė dhe al per Shqipėrinė
.5. Kompjuterat e quajtur nameservers pėrmbajnė koleksione tė mėdha (tė quajtura bazė tė dhėnash) tė adresave host tė Internet-it. Ato pėrkthejnė adresat nė formėn e fjalėve nė ekuivalentėt numerik dhe ju heqin juve, pėrdoruesit, belanė e mbajtjes sė ndryshimeve tė adresave tė hosteve. Host-i juaj i Internet-it do tė aksesojė automatikisht njė nameserver tė afėrt.

shėnim:

• Kini shumė kujdes nė gėrmėzimin e saktė tė adresave. Kompjuteri i merr ato gėrmė pėr gėrmė. Njė shkruajtje gabim qoftė edhe e njė gėrme tė vetme mund t'ju lidhė me njė tjetėr host tė vlefshėm ose mund t'ju pengojė tė lidheni me hostin qė ju doni.
• Edhe pse kompjuteri e merr gėrmė pėr gėrmė, pėrdorimi i shkronjave tė vogla apo tė mėdha, nuk do tė ndikojė nė lidhje. Pėr shembull, markhb@amachine.nasa.gov dhe markhb@AMACHINE.nasa.GOV janė ekuivalente.
• Nėse ju pėrpiqeni tė lidheni me njė kompjuter tjetėr dhe merrni mesazhin "Unknown host", nameserver-i nuk ėshtė i aftė tė pėrkėthejė fjalėt e adresės qė ju i dhatė, nė njė ekuivalent numerik. Shikoni pėr gabime nė shkrim. Nė qoftė se nuk gjeni, nameserver-i lokal mund tė mos jetė nė rregull. Riprovoni tė lidheni pas 15 minutash.

ĒFARĖ ĖSHTĖ NJĖ TERMINAL?

Pėr tė hyrė nė kufirin elektronik, kompjuteri juaj personal duhet tė jetė i aftė pėr tė komunikuar me kompjutera tė tjerė. Njė mėnyrė me tė cilėn ai mund ta bėjė kėtė ėshtė tė pretendojė tė jetė njė terminal, si pėrshkruhet kėtu.
1. Kompjuterat personal janė njė shpikje e 18 viteve tė fundit. Pėrpara se ata tė ekzistonin, kompjuterat ishin koleksione gjigande makinerish, tė cilat mbushnin dhoma tė tėra. Shumė njerėz nė tė njėjtėn kohė mund tė pėrdornin njėrėn prej kėtyre mainframe-ve. Nuk mund t’u vinte rradha tė gjithėve tė uleshin para kompjuterit. Secili kishte njė ekran tė vogėl dhe njė tastierė qė i referoheshin si njė terminal.. Kėto terminal-e nuk ishin kompjutera, ato mund tė informonin mainframe-in se cilat tasta po shtypte pėrdoruesi nė tastierė, dhe pastaj shpalosnin nė ekranet e tyre se ēfarė dėrgonte mbrapsht mainframe.
2. Shpesh kėto terminale ishin nė tė njėjtėn ndėrtesė me ekranin kryesor, por ndonjėherė ato ishin nė lokalitete mė tė largėta. Komunikimi nė distancė i njė terminali me njė mainframe realizohej duke i lidhur tė dy paisjet me modema, tė cilėt e lejonin terminal-in dhe kompjuterin tė komunikonin me njėri-tjetrin nėpėrmjet njė linje tė rregullt telefoni. Kur dėrgohet informacion, modemi pėrkthen sinjalet komjuterikė nė sinjale telefonikė. Kur merret informacion, ai pėrkėthen mbrapsht sinjalet telefonik nė sinjale kompjuteri.
3. Sot njerėzit vazhdojnė tė pėrdorin modemat pėr tė lejuar komunikimin ndėrmjet dy kompjuterave, qė do tė thotė, pėr tė dhėnė dhe marė informacion. Modemat janė tė lirė dhe sa vijnė e po bėhen shumė tė zakonshėm dhe shumė tė shpejtė. Disa modema vendosen brenda nė kompjuterat personalė. Kompjuteri juaj pėrdor njė program tė veēantė, i njohur si telecommunictions software, i cili kontrollon modemin tuaj.
4. Edhe pse sot ka shumė kompjutera personal,- kompjutera qė kanė vetėm njė pėrdorues nė tė njėjtėn kohė dhe janė aq tė vegjėl sa pėr t’u vendosur nė krye tė tavolinės,- ka akoma kompjutera viganė tė cilėt lejojnė shumė pėrdoruesa njėkohėsisht.
Kėta kompjutera viganė shpesh veprojnė si hoste nė Internet. Tė pėrdorėsh njėrin prej kėtyre kompjuterave tė mėdhenj dhe tė fitosh akses nė Internet, kompjuteri juaj personal duhet tė pretendojė tė jetė njė terminal. Programe tė veēanta tė quajtura terminal emulators ndihmojnė kompjuterin tuaj pėr tė kryer kėtė funksion. Me kompjuterin tuaj, njė modem, njė linjė telefoni, me programin telecommunictions software, si dhe njė program terminal emulation, ju keni tė gjitha pajisjet qė ju duhen pėr tė aksesuar nė Internet.

ĒFARĖ TERMINALI SIMULON TEK
KOMPJUTERI IM?

Shanset janė tė mira qė pėr tė aksesuar nė Internet, ose nė ndonjė pjesė tjetėr tė kufirit elektronik, kompjuteri juaj duhet tė simulojė njė terminal. Telecommunications software ju lejon tė simuloni terminale tė tė paktėn njėrit prej dy tipeve: line-oriented (tė orientuar linjė) dhe screen-oriented (tė orientuar ekran). Tė dyja tipet punojnė pėr njė lidhje Internet-i, por sa herė qė ėshtė e mundur pėrpiquni tė pėrdorni terminal-in screen-oriented i cili ju jep shumė fleksibilitet.
1. Njė terminal line-oriented ndonjėherė pėrmendet si paraqitje tty ose paraqitje teletype, i fut karakteret nė rresht, nė fund tė ekranit tė terminalit. Ju mund tė shkruani tekst vetėm nė kėtė rresht. Kur ėshtė mbushur rreshti ose kur ju shtypni taston æ (Enter ose Return) tė gjitha rreshtat do tė zhvendosen njė rresht mė lart. Kjo ėshtė forma mė e thjeshtė e simulimit tė terminalit. Ajo nuk ėshtė shumė fleksibėl nė lidhje me atė qė shfaqet nė ekranin e kompjuterit tuaj.
2. Njė terminal screen-oriented fut karaktere kudo nė ekranin e terminalit nė ēdo kohė, jo vetėm nė rreshtin e fundit tė ekranit. Kjo do tė thotė qė paraqitja e ekranit mund tė jetė mė shumė komplekse grafikisht se nė terminalet line-oriented. Njė terminal line-oriented mund tė ndryshojė edhe ndriēimin e karaktereve nė ekran ose me fjalė tė tjera tė theksojė seksione tė veēanta. Kjo e lejon kompjuterin tė bėjė njė formatim rudimentar. Terminalet screen-oriented pėrgjithėsisht lejojnė njė prezantim shumė mė tė mirė tė informacionit e si pasojė pėrdoruesit familjarizohen lehtė me ta.
3.Terminalet screen-oriented kanė emra. Shpesh emrat paraprihen nga shkronjat "vt", tė ndjekura nga njė numėr. Mė i rėndomti terminal vt ėshtė vt100. Tė tjerė terminale vt janė vt220 dhe vt320. Opsionet e konfigurimit tė telecommunications software do t'ju tregojnė cilin terminal vt mund tė simuloni. Nė qoftė se telecommunications software do tė simulojė njė vt100(ose njė numėr mė tė madh), atėherė ju do tė gėzoni disa pėrfitime tė mėdha siē janė programet e Internetit, shumė mė tė lehtė pėr tu pėrdorur.

shėnim:

• Ekrani juaj mund tė tregojė njė tufė tė ēuditėshme karakteresh qė duken kėshtu : "^H^H^E^H^C^L.". Nė qoftė se ndodh, kompjuteri host mendon se ju keni njė terminal screen-oriented kur, nė fakt, telecommunications program ka simuluar njė terminal line-oriented. Pėr ta zgjidhur problemin, logohuni pėrsėri dhe pėrcaktoni tipin korrekt tė terminalit.

SI MUND TĖ LIDHENI JU ME INTERNETI-IN?

Me qėllim qė tė pėrdorini Internetin, kompjuteri juaj personal duhet tė "flasė" me njė kompjuter nė Internet. Ka tre mundėsi bazė qė tė realizohet ky dialog ose lidhje. Mundėsia e parė ėshtė qė kompjuteri juaj pėrdor njė modem dhe njė simulim terminali pėr t'u lidhur me njė kompjuter host nė Internet. Nė qoftė se kompjuteri juaj nuk ėshtė njė terminal, ai ėshtė aktualisht pjesė e Internetit dhe ka adresėn e tij. Dy mėnyra tė ndryshme tė lidhjes direkte diskutohen mė poshtė.
1. Mė shumė e mundshme ėshtė qė kompjuteri juaj ka njė modem, i cili i bie njė numėri dhe nėpėrmjet njė linje telefonike lidhet me njė makinė host nė Internet. Nuk ka rėndėsi nė qoftė se kompjuteri juaj ėshtė PC, njė Macintosh ose njė Amiga. Me t'u lidhur, telecommunications software i juaj simulon njė terminal, duke ju lejuar tė komunikoni me hostin e Internetit.
2. Njė mundėsi e dytė ėshtė qė kompjuteri juaj tė pėrdorė akoma njė modem pėr t'u lidhur me njė makinė host nė Internet. Megjithatė, kompjuteri juaj nuk do tė pretendojė tė jetė njė terminal, por do tė merret vesh me makinėn host duke folur njėrėn nga dy gjuhėt e veēanta kompjuterike: SLIP(Serial Line Internet Protocol) ose PPP(Point to Point Protocol). Makina juaj do tė jetė njė pjesė fizike e Internetit dhe do tė ketė emrin e saj host dhe adresėn IP(Internet Protocol). Makina me tė cilėn ju u lidhėt do t'i dėrgojė paketat TCP/IP kompjuterit tuaj dhe ai do t'i rimbledhė ato. Kjo lidhje kėrkon njė modem qė i transmeton tė dhėnat me njė shpejtėsi minimumi 9600 bit pėr sekondė.
3. Njė mundėsi e tretė ėshtė qė ju nuk kėrkoni njė modem, sepse kompjuteri juaj ėshtė i lidhur me kablla direkt me njė kompjuter rrjeti lokal. Ky rrjet ėshtė nga tjetėr i lidhur me Internetin. Makina juaj ka emrin e saj host dhe adresė IP. Si rezultat i kėsaj lidhje direkte, makina juaj mund tė transmetojė dhe tė marrė shumė shpejt informacione nga Interneti.
4. Aktualisht, tė jesh nė Internet do tė thotė tė kesh akses nė njė kompjuter me adresė IP tė vetėn. Ju mund tė jeni nė gjendje tė uleni pėrpara kėtij kompjuteri ose mund ta aksesoni atė duke simuluar terminalin.
5. Pavarėsisht nga lloji i lidhjes qė ju keni, nė pjesėn mė tė madhe tė rasteve ju do tė keni njė llogari nė njė makinė host tė ndarė nga shumė pėrdorues dhe kjo llogari do t'ju sigurojė akses nė Internet. Kur ju aplikoni pėr llogarinė, ju zakonisht mund ta zgjidhni si username-in ashtu dhe fjalėkalimin. Pėr tė pėrdorur llogarinė tuaj, ju duhet t'i siguroni kėto tė dhėna. Ky proces referohet si logg in.